Bạn thu xếp một cuộc hẹn với một tay đầu sỏ chính trị người Nga (Russian oligarch) trong một khu rừng ngay bên ngoài thành phố của mình. Gã ta chỉ vừa trờ tới sau bạn, đem theo một chiếc vali và một khẩu súng. Đặt chiếc vali lên mui xe của y, ông ta mở nó ra để bạn có thể trông thấy đống tiền đầy ắp- cả thảy 10 triệu đô la. “Muốn chơi cò quay Nga không? “, hắn hỏi. “Chỉ kéo cò một lần, và toàn bộ số này sẽ thuộc về anh.” Khẩu súng lục ổ quay chỉ chứa một viên đạn; năm ổ đạn còn lại rỗng không. Bạn cân nhắc các lựa chọn của mình. Mười triệu đô la hẳn sẽ đổi đời bạn. Bạn rồi sẽ chẳng bao giờ phải đi làm nữa. Cuối cùng thì bạn sẽ có thể chuyển từ sưu tập tem sang sưu tầm xe hơi thể thao rồi!

Bạn chấp nhận lời thách thức. Bạn kê khẩu súng lục lên thái dương của mình và siết cò. Bạn nghe một tiếng click yếu ớt và cảm thấy adrenaline ngập tràn trong cơ thể mình. Không có gì xảy ra. Ổ đạn trống! Bạn đã sống sót. Bạn cầm mớ tiền, chuyển đến thành phố xinh đẹp nhất trần mà bạn biết, và làm loạn cào cào đám dân địa phương bằng cách xây một căn biệt thự xa hoa ở đấy.

Một trong những người hàng xóm của bạn, mà nhà của gã giờ đây nằm trong bóng râm nhà bạn, là một tay luật sư xuất chúng. Ông ta làm việc mười hai giờ một ngày, ba trăm ngày một năm. Mức lương của y khá ấn tượng, nhưng không bình thường: 500 đô la một giờ.  Mỗi năm ông có thể để dành nửa triệu đô la tiền lợi nhuận sau thuế và sống xa xỉ. Lúc nào bạn đi ngang qua, bạn cũng vẫy chào ông từ đường vào gara nhà bạn, cười vào phần bên trong: Ông ta sẽ phải làm việc 20 năm để bắt kịp bạn.

Giả sử rằng, sau 20 năm, vị hàng xóm chăm chỉ của bạn đã tiết kiệm được 10 triệu đô la. Một hôm, có một tay phóng viên tới và đưa tin về những căn hộ giàu có trong vùng – hoàn thiện bằng những bức ảnh về những tòa nhà nguy nga và những cô vợ thứ tuyệt mỹ mà bạn và gã hàng xóm đã tích lũy sau ngần ấy năm. Tay phóng viên bình phẩm về thiết kế nội thất và phong cảnh trang nhã. Tuy nhiên, điểm khác biệt cốt yếu giữa 2 người các bạn lại nằm khuất khỏi quan điểm bài viết: rủi ro ẩn nấp đằng sau mỗi cục 10 triệu đô la. Để biết vấn đề này, anh ta cần nhận biết về những khả năng có thể có (alternative path).

Nhưng không chỉ có dân báo chí là đám kém cỏi trong kỹ năng này. Tất cả chúng ta đều như vậy cả, như Nassim Taleb đã làm rõ với đoạn văn về trò cò quay Nga.

Những khả năng có thể có chính là tất cả những kết quả có thể xảy đến nhưng đã không diễn ra. Trong trò cò quay Nga, có 4 khả năng có thể có có thể dẫn tới cùng một kết quả (chiến thắng 10 triệu đô la) và đường thứ năm dẫn tới cái chết của bạn. Một khác biệt khổng lồ. Trong trường hợp của gã luật sư, những đường dẫn khả năng nằm sát bên nhau hơn. Trong một ngôi làng, ông ta hẳn chỉ kiếm được 200 đô la một giờ. Nhưng ở trung tâm New York và làm việc cho một trong các ngân hàng đầu tư lớn, có thể mức lương sẽ là 600 đô la một giờ. Nhưng, không như bạn, ông ta không mạo hiểm bất cứ khả năng có thể có nào đáng giá bằng cả gia tài-hay cuộc đời ông ta.

Những  khả năng có thể có là vô hình, cho nên chúng ta rất hiếm khi quán sát được chúng. Những ai đầu cơ các trái phiếu lãi cao (junk bond), các quyền chọn và hợp đồng hoán đổi nợ xấu (Credit default swap), nhờ đó kiếm được hàng triệu, sẽ không bao giờ được quên rằng họ đùa cợt với nhiều khả năng có thể có sẽ dẫn dắt thẳng tiến tới bờ vực phá sản. Với một đầu óc đầy lý trí, 10 triệu đô la có được qua một rủi ro khổng lồ là kém giá trị hơn so với mức tổng tương tự kiếm được bởi hàng năm trời làm kiếp trâu ngựa. (Một kế toán viên, dù vậy, có thể không đồng tình)

Trong quyển Fooled by Randomness, Taleb thuật lại chuyện ông đã dùng bữa tối với một người bạn như thế nào trong một quầy bar ở New York. “Chúng tôi tung một đồng xu để xem ai sẽ phải trả tiền ăn. Tôi thua nên thanh toán. Anh bạn tôi định cảm ơn tôi nhưng rồi bất ngờ dừng lại, và bảo rằng anh ta trả cho một nửa bữa ăn về mặt xác suất.” Bạn tôi khi đó đã cân nhắc đến những khả năng có thể có.

Kết luận lại: Rủi ro không thể nhìn thấy trực tiếp. Do đó, hãy luôn cân nhắc những khả năng có thể có là gì. Thành công đến từ những giao dịch đầy mạo hiểm, đối với một đầu óc đầy lý trí mà nói, là kém giá trị hơn thành công đạt được bằng những cách “nhàm chán” (lấy ví dụ, với những công việc cần cù như là nghề luật sư, nha sĩ, hướng dẫn viên dạy trượt tuyết, phi công, thợ hớt tóc, hay một nhà tư vấn đầu tư). Đúng vậy, việc xem xét các khả năng có thể có từ bên ngoài là một tác vụ khó khăn, còn việc xem xét các khả năng có thể có từ bên trong là một tác vụ hầu như bất khả thi. Não bộ của bạn sẽ làm mọi thứ để thuyết phục bạn rằng thành công của bạn được bảo đảm – bất chấp độ rủi ro mà giao dịch của bạn đang gặp phải – và sẽ che khuất mọi ý nghĩ về những kết quả khác với kết quả bạn đang hướng đến.

Rolf Dobelli – The Art Of Thinking Clearly

Nguồn của tác giả:

Ví dụ về trò cò quay Nga: Nassim Nicholas Taleb, Fooled By Randomness: the Hidden Role of Chance in Life and in the Markets, bản cập nhật lần 2 ( New York: Random House, 2004), 23.

“Thật khó mà nghĩ rằng Alexander Đại Đế hay Julius Caesar là những người chỉ chiến thắng trong lịch sử biểu kiến, nhưng là người hẳn có thể đã gánh chịu sự bại trận trong những lịch sử khác. Nếu ta từng nghe nói về họ, đó thuần tuý là vì họ nhận lãnh những rủi ro đáng kể, cùng với hàng ngàn người khác, và đã chiến thắng. Họ thông minh, dũng cảm, cao quý (ở thời đó), có nền văn hoá cao nhất có thể nhận được vào thời họ sống-nhưng hàng ngàn người khác cùng thời cũng thế, những kẻ sống trên những dòng ghi chú mốc meo dưới phần chân trang của lịch sử.” Sđd., 34. (Nd: Khi thắng trận công lao quy về cho tướng, như bạn mình, Cát Phạm hay nói)

“Lập luận của tôi là tôi có thể tìm cho bạn một cổ phiếu chứng khoán (security) đâu đó nằm trong số 40,000 cái hiện có sẽ tăng lên 2 lần số đó mỗi năm mà không hề thất bại lần nào. Vậy ta có nên đặt số tiền an sinh xã hội (social security money) vào đó?” Sđd., 146.

“Chúng ta tung đồng xu để xem ai sẽ trả… ” Nassim Nicholas Taleb, Fooled by Randomness: the Hidden Role of Chance in Life and in the Markets, bản cập nhật lần 2. ( New York: Random House, 2004), 28.

Advertisements